Beiaard

beiaard - inleiding

De beiaard ontstaat rond het einde van de 15de eeuw .(1) Hieraan gaat een lange evolutie vooraf : vanaf het begin van de 14de eeuw worden de eerste automatische speelwerken ontwikkeld. Het oudste tot nu toe gekende citaat waarin sprake is van klokken die via een (stokken)klavier bespeelbaar zijn - een essentiële voorwaarde om van een beiaard te kunnen spreken - dateert uit 1510 en bevindt zich in de stadsrekeningen van Oudenaarde. Aanvankelijk bespelen de beiaardiers een beperkt aantal klokken waarvan de klankkwaliteit, o.m. door een gebrekkige stemming, alles behalve optimaal is.

Vanaf het midden van de 17de eeuw breekt een bloeiperiode aan voor de beiaard. De gebroeders François en Pieter Hemony gieten zuiver gestemde klokken en breiden de tessituur uit tot drie octaven. Tot aan het einde van de 18de eeuw blijft de beiaard in de Lage Landen prominent aanwezig in de ‘klank van de stad’. Belangrijke klokkengieters zijn Melchior de Haze, Willem Witlockx, Joris du Mery en het geslacht vanden Gheyn.

Met de Franse bezetting breken sombere tijden aan voor de beiaardkunst. Een groot deel van het klokkenpatrimonium komt terecht in smeltovens en kennis over het klokkengieten verdwijnt. Onder impuls van Adolf en (vooral) Jef Denyn herleeft de beiaardkunst vanaf het einde van de 19de eeuw. De speelwijze verbetert aanzienlijk dankzij de technische vernieuwingen die Jef Denyn toepast. De oprichting van de Mechelse beiaardschool in 1922 en Denyns oproep om originele werken voor beiaard te componeren, hebben vooral in de tweede helft van de 20ste eeuw geleid tot een bloeiende beiaardcultuur.

Beiaardiers en hun erfgoed

In 2010 beëindigde Resonant het lokalisatieproject rond muzikaal erfgoed bij de beiaardiers in Vlaanderen. De bevraging van beiaardiers leverde verrassende inzichten op in het bewaren en doorgeven van erfgoed in privébezit. Dit project wordt in 2011 gevolgd door een aantal specifieke acties gericht op de erfgoedzorg in de beiaardiersector.

Youtube
beiaard concert in Mechelen

Jo Haazen, de voormalige directeur van de Koninklijke Beiaardschool Jef Denyn en stadsbeiaardier van Mechelen, bespeelt de beiaard van de Sint-Romboutstoren, met werk van Matthias Vanden Gheyn.

Meer lezen

Publicatie: Zingend Brons, 500 jaar beiaardmuziek

Waar komt de beiaard vandaan? Wat speelden beiaardiers vroeger en wat zullen ze in de toekomst spelen? Welk land heeft het meest aantal beiaarden per inwoneraantal? Zingend Brons is het antwoord op al deze vragen en meer.

Publicatie: Corpus Campanarum I

De Vlaamse Beiaard Vereniging is gestart met een nieuwe reeks publicaties van historische muziek voor beiaard en beiaardautomaat. Het betreft zeldzame versteek- en beiaardboeken uit de zeventiende en achttiende eeuw die , zoals recent onderzoek heeft aangetoond, geen origineel voor beiaard gecomponeerde muziek bevatten.

Publicatie: Corpus Campanarum II - Het muziekschrift van Hendrik Claes

Zoals u kon lezen in onze nieuwsbrief van juni 2009 is De Vlaamse Beiaard Vereniging gestart met een reeks publicaties van historische muziek voor beiaard en beiaardautomaat.

Publicatie: De Beiaard. Een politieke geschiedenis

Wist u dat een beeltenis van de Mechelse beiaardier Staf Neefs een glasraam in Amerika siert? Dat een beiaardier afgebeeld wordt in de kalender van de Kristelijke Vrouwengilde anno 1934? Of dat, naar aanleiding van een koninklijk bezoek aan de stad Leuven in 1852, de patriottistische opera Le Carilloneur de Bruges werd uitgevoerd?

Interessante collecties

Over Theo Vandeplas is nog niet zoveel geweten dan dat hij stadsbeiaardier was in Diest in de eerste helft van de 20ste eeuw. De muziekcollectie bestaat uit meer dan 200 titels in handschrift en druk. Enkele van de meer voorkomende namen zijn Theo en Jules Vandeplas, Edward Verreydt en Arthur Vermeulen. Opvallend zijn de werken van Verreydt die gedateerd zijn in de zomer en het najaar van 1912, recent na de restauratie van de Diestse beiaard (zie ook JANSSENS, L., Beiaarden in Vlaanderen: Diest, in VBV-Magazine, jaargang 8, nr 4, Antwerpen, 2002, p. 10-15).  Een bestandsbeschrijving is te vinden op www.muziekbankvlaanderen.be.

  • Wie? Vandeplas, Theo
  • Wanneer? Eerste helft 20ste eeuw
  • Wat? Stadsbeiaardier in Diest

In 2008 schonk René Vanstreels zijn collectie beiaardmuziek aan Kenneth Theunissen. Deze collectie is vrij omvangrijk maar bevat ook veel werken voor beiaard die René Vanstreels zelf schreef of arrangeerde. De preciese verhouding tot deze eigen werken en de composities voor andere instrumenten is nog onduidelijk. De eigen werken van René Vanstreels worden geïnventariseerd en geordend door een vrijwilliger van Resonant. Een bestandsbeschrijving werd toegevoegd op www.muziekbankvlaanderen.be

  • Wie? Vanstreels, René
  • Wanneer? 1925-2010
  • Wat? Stadsbeiaardier in Hasselt van 1958 tot 2008
geen afbeelding Rond 1984 kreeg Koen Cosaert van de Harelbeekse oudbeiaardier Leon Vandeghinste een klein stapeltje handschriften. Het betreft afschriften van 7 werken voor beiaard van de componist en beiaardier Arthur Vermeulen. De collectie vormt een interessante bron voor de studie van de beiaardmuziek van Vermeulen, vooral omdat ze komt van iemand die de beiaardier wellicht nog persoonlijk gekend heeft.  Een bestandsbeschrijving is te vinden op www.muziekbankvlaanderen.be.

  • Wie? Vermeulen, Arthur
  • Wanneer? 1871-1938
  • Wat? Stadsbeiaardier in Kortrijk van 1911 tot 1922

In het Rijksarchief van Hasselt ligt een kleine collectie versteekmuziek in een acht-tal jaargangen tussen 1877 en 1907. De collectie maakt deel uit van het archief van Theo Hamoir, organist en beiaardier in Hasselt. Het gaat telkens om muziek voor het uur, halfuur en de beide kwartieren. Identificatie is bemoeilijkt door het soms ontbreken van titels. In www.muziekbankvlaanderen.be is een document met de inhoud toegevoegd aan de bestandsbeschrijving.

  • Wie? Hamoir, Théodore-Andreas (Théo)
  • Wanneer? 1834-1912
  • Wat? Stadsbeiaardier in Hasselt van 1881 tot 1911

Pater Jan Feyen is genoegzaam bekend binnen de beiaardwereld. Het archief van de voormalige beiaardier van Grimbergen is via de Norbertijnerabdij bij Rien Aarssen beland. Het gaat om een deel gedrukte muziek, maar ook een stapel beiaardhandschriften van meerder beiaardiers en componisten. De collectie is niet geordend en is nog niet geïnventariseerd. Een bestandsbeschrijving is te vinden op www.muziekbankvlaanderen.be.

  • Wie? Feyen, Jan
  • Wanneer? 1920-1993
  • Wat? Beiaardier in Grimbergen van 1952 tot 1993

De muziekcollectie van Azer Moenaert is reeds aan bod gekomen in het VBV-Magazine (jaargang 14 nr 2, p30-33), in een artikel van de hand van Koen Cosaert. Hij bewaart de collectie ook, in navolging van Frank Deleu die de collectie inventariseerde. Ook hiervan is een bestandbeschrijving opgenomen in www.muziekbankvlaanderen.be.

  • Wie? Moenaert, Azer
  • Wanneer? 1893-1977
  • Wat? Beiaardier in Izegem van 1925 tot 1954

Een topstuk voor de beiaardiers


In 2010 bestaat de beiaard 500 jaar, toch rekening houdend met het feit dat in Oudenaarde in 1510 een beiaardklavier werd geplaatst. Het is de oudste vermelding die ooit werd teruggevonden.

klinkende voorbeelden

Gaandeweg vullen we deze voorbeelden aan.

Beiaarderfgoed in Muziekbank Vlaanderen

In het verleden werden al heel wat beiaarderfgoed uit archieven en collecties gelokaliseerd en beschreven in Muziekbank Vlaanderen. Deze lijst groeit nog geregeld aan.