Kathedraal Verklankt

Een praktijk-georiënteerd onderzoek naar het klank-ruimte conflict bij een hedendaagse 'in situ'-uitvoering van composities uit de vroeg 18de-eeuwse muziekcollectie van de Mechelse Sint-Romboutskathedraal.

Naar aanleiding van 450 jaar Aartsbisdom Mechelen, en aangestuurd door het Centrum voor Vlaams muzikaal erfgoed Resonant werd in 2006 begonnen met de inventarisatie en ontsluiting van de muziekcollecties van het Aartsbischoppelijk Archief. De achttiende-eeuwse muziekcollectie van de kathedraal werd exhaustief opgenomen in het Répertoire Internationale des Sources Musicales (RISM) en werd verder onderzocht in de licentiaatsthesis van Stefanie Beghein aan de K.U.Leuven. In het kader van deze ontsluiting werd het NIvOK project ‘Kathedraal Verklankt’, lopend tijdens academisch jaar 2008-2009, goedgekeurd. Dit onderzoek behandelt de achttiende-eeuwse muziekcollectie, meer specifiek de schenking van Cornelius Vanden Branden de Reeth uit 1739. Het project werd ingediend vanuit de Hogeschool Wetenschap en Kunst departement Lemmensinstituut (Erik Van Nevel) en het Festival van Vlaanderen Mechelen (Veerle Deklerck).

[...] Musica dono data a Prae. D. Vanden Branden De Reeth. Attento quod prenobilis dominus vanden Branden de Reeth capitulo dono dederit varias missas, symphonias et multas alias partes musicas in capitulo asservandas, ab eodem existentes in Italia summa industria et magnis expensis accumulatas [...]

Uit de kapittelakten van het Mechelse Aartsbischoppelijk Archief blijkt dat de muziekminnende edelman Vanden Branden de Reeth in 1739 een muziekcollectie (missen, instrumentale composities en andere werken) schenkt aan het kapittel. De collectie bestaat uitsluitend uit religieuze muziek op Latijnse tekst: misordinariumteksten, magnificatzettingen, motetten op psalmteksten en motetten op diverse teksten. Het betreft ca. 139 werken waarvan er een tachtigtal integraal bewaard zijn. Ze zijn te situeren in de korte tijdspanne tussen 1701 en 1714. Hoewel de meeste composities anoniem overgeleverd zijn, kunnen we toch met zekerheid stellen dat de collectie afkomstig is uit Italië. Van de slechts 7 overgeleverde componistennamen zijn Nicola Porpora (1686-1768) en Francesco Mancini (1672-1737) de meest gekende.

Het zwaartepunt van ‘Kathedraal Verklankt’ ligt bij het onderzoek van de bronnen en hun ontstaan, context en eertijdse functionaliteit. Kennis van de organisatie van de kathedraalschool, de aanwezigheid van geschoolde stemmen, de beschikbare instrumenten en de dispositie van de orgels in de kathedraal is hiervoor onontbeerlijk. Aan de hand van de beschikbare archiefdocumenten en de bestaande literatuur poogt dit onderzoek een levendig beeld te schetsen van de muzikale cultuur van Sint-Rombouts in de eerste helft van de achttiende eeuw. Daarnaast wordt de schenking van Vanden Branden de Reeth van dichterbij bekeken en geconfronteerd met de hedendaagse muziekpraktijk.

Een verdere stap is de kritische uitgave van een gedeelte van de muziekcollectie van het Aartsbisschoppelijk Archief. De selectie werd gemaakt op basis van muzikaliteit, volledigheid en praktische geloofwaardigheid. Deze partituuruitgaves steunen op een wetenschappelijk verantwoorde methodiek en gebeurden onder de vleugels van het gespecialiseerde RomeroMusic. De partituren zijn interessant vanuit het standpunt van zowel onderzoeker als muzikant (ontsluiting van een voordien moeilijk te bereiken repertoire), en zijn een praktisch hulpmiddel bij een hedendaagse uitvoering.

Klinkende muziek impliceert, althans in de achttiende eeuw, de aanwezigheid van muzikanten. In de eerste helft van de achttiende eeuw kent de Sint-Romboutskathedraal een muziekleven gelijkaardig aan dat in andere Vlaamse kathedralen. Deze vaste bezetting volstaat in theorie voor de uitvoering van het grootste deel van de collectie. Rekening houdend met een occasionele uitbreiding van het muziekensemble kan men aannemen dat ook een uitvoering van de grootschalige werken eveneens mogelijk was in de Mechelse kathedraal. Toch lijkt, naarmate het onderzoek vordert, de kans dat deze muziek daadwerkelijk geklonken heeft te Mechelen eerder klein.

Het aanvankelijke idee om de ruimtelijke experimenten te registreren voor louter en alleen onderzoeksdoeleinden werd, gezien het bewustzijn dat we niet alleen met unica, maar waarschijnlijk ook met nooit-uitgevoerd repertoire geconfronteerd zijn, uitgebreid met een cd-opname door Klara en het Festival van Vlaanderen-Mechelen. Verdere output van dit project is, behalve het NivOK cahier en de partituuruitgaven, de talrijke lezingen en artikels, het slotconcert i.s.m. het Festival van Vlaanderen Mechelen. Het eindresultaat van ‘Kathedraal Verklankt’ is te horen op dinsdag 5 mei 2009 om 18u30 en 20u15 in de Sint-Romboutskathedraal onder de titel Italiaanse echo's uit de 18de eeuw. Ensemble Currende zal een representatieve selectie uit de achttiende-eeuwse collectie van het Aartsbisschoppelijk Archief laten weerklinken... misschien wel een wereldpremière? Dit concert kadert in de reeks ‘Muziek in de kathedraal’, georganiseerd door het Festival van Vlaanderen Mechelen, eveneens aanvragende instantie voor het project ‘Kathedraal Verklankt’. Meer info over het concert is te vinden op www.festival.be/mechelen.

‘Kathedraal Verklankt’ is een onderzoeksproject van het Netwerk van het Instituut voor Onderzoek in de Kunsten (NIvOK) - Associatie K.U.Leuven en het Festival van Vlaanderen-Mechelen in samenwerking met het Aartsbisschoppelijk archief (Mechelen), de Vlaamse Gemeenschap (administratie Kunsten en Erfgoed), Resonant, Centrum voor Vlaams muzikaal erfgoed (Leuven), Lemmensinstituut, Hogeschool Wetenschap en Kunst (Leuven) en Klara.

Tom Beets

Meer informatie over het Festival van Vlaanderen – Mechelen en 450 jaar aartsbisdom Mechelen vindt u hier.

Alle informatie de twee concerten vindt u hier:

Muziek in de kathedraal: Italiaanse echo's uit de 18de eeuw. 

Muziek in de kathedraal: Koor van het Lemmensinstituut o.l.v. Kurt Bikkembergs & Peter Pieters, orgel.