Basisprincipes bij de zorg voor instrumenten

Een blokfluit die vreemde vlekken vertoont, afgesleten viltjes op de dempers van een piano, een groen uitgeslagen klankbeker van een hoorn, een hommel die een aantal snaren ontbreekt, een trommel waarvan het vel gescheurd is, een laag vernis op een oud dansorgel die haarscheurtjes vertoont,… Muziekinstrumenten die al wat ouder zijn, verkeren dikwijls niet meer in optimale staat, laat staan dat ze nog bespeelbaar zouden zijn. Op zich hoeft dat geen probleem te zijn, want ook een ‘stil’ geworden instrument kan nog altijd de moeite zijn om te bewaren. Een instrument hoeft niet altijd meer te klinken om zijn bouwtechnische eigenschappen te tonen. Ook zonder klank kan een instrument esthetisch aantrekkelijk zijn, omdat het prachtig gedecoreerd is bijvoorbeeld. En de banjo van je overgrootvader bewaar je allicht vooral omdat hij een emotionele waarde heeft…

De kwaliteit van de materialen die de maker gebruikte bij vervaardiging, het al dan niet veelvuldig bespeeld zijn en de zorgen waarmee de vorige eigenaar het instrument omringde. Het zijn drie factoren die de staat van een instrument bepalen, maar waar je als nieuwe eigenaar geen invloed op kan uitoefenen. Wat in het verleden gebeurde, heb je niet in de hand. Wel kan je ervoor zorgen dat het instrument bewaard blijft in de staat waarin het zich bevindt, dat je die toestand stabiliseert en voorkomt dat er nieuwe schade bijkomt of dat reeds geleden schade verergert.

Muziekinstrumenten zijn gemaakt uit natuurlijke of synthetische materialen die spontaan reageren op hun omgeving. Hout, metaal, plastic, textiel, leder, steen, ivoor,…: je kan ze allemaal aantreffen, niet alleen als basis voor het klanklichaam, maar ook daarin, -op of -rond. Elk van die materialen heeft zijn eigen specificiteit: een onstabiele temperatuur en luchtvochtigheid doen hout uitzetten en krimpen waardoor het kan barsten, in de juiste omstandigheden kunnen zich schimmels vormen; metalen zijn gevoelig aan de lichaamseigen zuren in talg, gaan gemakkelijk oxideren of worden mat; een te lange blootstelling aan licht maakt textiel broos en veroorzaakt verkleuring; plastic tast aan bij een te lange blootstelling aan licht, warmte en bepaalde chemische stoffen (sommige soorten vergelen zelfs spontaan en worden broos door in contact te komen met de lucht); leder is een aantrekkelijke schuilplaats voor insecten, enz. Op die basismaterialen is vaak nog ter versiering of bescherming een deklaag aangebracht met vernis, lak, was, olie, verf, email, patina, verguldsel,… Net zoals de basismaterialen reageren zij heel verschillend op hun omgeving. Of instrumenten voor langere tijd behouden blijven, zal dus in grote mate afhankelijk zijn van de omgevingsfactoren en van de manier waarop ze vastgenomen worden.

Enkele basistips die je kunnen helpen:

- Raak het instrument alleen aan wanneer dat nodig is. Besef dat het bespelen bijkomend schade kan toebrengen aan het instrument. Zorg dat je schone handen hebt. Wees bij het vastnemen voorzichtig voor de kleinere onderdelen en vermijd krassen. - Hou het instrument stofvrij door het af te stoffen met een droge doek of eventueel een fijn, zacht penseel. Stof trekt namelijk schimmels en bacteriën aan. Je gebruikt liefst geen detergenten. - Hou temperatuur en luchtvochtigheid beperkt. Instrumenten bewaar je best bij een temperatuur die niet hoger is dan 22°C; de luchtvochtigheid bedraagt idealiter zo’n 40-50%. Dat een badkamer niet de beste plaats is om een instrument te bewaren weet wel iedereen, maar ook een kelder, zolder of bijvoorbeeld keuken zijn niet ideaal. Plaats het instrument ver weg van verwarmingstoestellen. Hou temperatuur en vochtigheid ook zo stabiel mogelijk. Veranderingen verlopen liefst gradueel. - Beperk eveneens de blootstelling aan licht. Bewaar het instrument niet in de onmiddellijke nabijheid van vensters. Direct zonlicht is uit den boze. Let ook op met de schadelijke bijwerkingen van UV-straling, die door bepaalde types lampen in grote hoeveelheid wordt geproduceerd. Als het kan, berg je het instrument op in zijn oorspronkelijke kist. - Gebruik je de originele kist, dan is het belangrijk dat ook die kist in goede staat verkeert. Hij mag geen deuken of scheuren vertonen en de binnenbekleding moet in orde zijn. Een goede kist omsluit het instrument precies en voorziet alle onderdelen van het instrument , zeker de ‘zwakkere’ (bvb. uitstekende), van de nodige steun. Van een blaasinstrument verwijder je het mondstuk vooraleer je het in zijn kist opbergt. - Controleer het instrument regelmatig visueel op afwijkingen: verkleuring, vlekken, barsten en scheuren, afschilfering, enz. Merk je veranderingen op aan het instrument, ga het dan niet zelf te lijf met schroevendraaier, lijm of vernis, maar vraag raad aan een expert. - Raadpleeg je een expert, vergeet dan zeker niet expliciet te melden dat je het instrument wil bewaren in zijn huidige staat. Alle maatregelen die verder gaan dan het voorkomen en inperken van verdere schade – zoals echte herstellingen – zijn dus niet nodig. Spreek duidelijk af wat je verwacht van het onderhoud (wat is het doel, wat moet wel en niet gebeuren), bespreek welke technieken hij of zij daarbij zal gebruiken en wat daar de eventuele gevolgen van zijn. Vraag naar alternatieven.

Wil je meer informatie over hoe je best zorg draagt voor muziekinstrumenten? Zoek je meer gedetailleerde tips voor het bewaren van een bepaald type muziekinstrument?Neem dan eens een kijkje in de onderstaande publicaties of op de websites. Verzamelaars van muziekinstrumenten en musea kunnen we de publicaties aanraden van het Comité International des Musées et Collections d’Instruments de Musique. CIMCIM wil de gebruikte normen en standaarden binnen de conservatie en restauratie van muziekinstrumenten professionaliseren en is een onderafdeling van de International Council of Museums (ICOM).

AWOUTERS, M., FERRARD, J. en A. LEONARD, Muziekinstrumenten. In: Vademecum ter bescherming en onderhoud van het kunstbezit, Bulletin XXI (1986-1987), uitgave van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, p. 115 e.v.

BARCLAY, Robert L., The Care of Historic Musical Instruments, een uitgave van het Canadian Conservation Institute, The Museums and Galleries Commission en CIMCIM, Ottawa, 1997. Deze publicatie kan je ook online raadplegen via deze website.

BARCLAY, Robert L., et al., Recommendations for Regulating the Access to Musical Instruments in Public Collections, Parijs: Comité International des Musées et Collections d'Instruments de Musique (CIMCIM), 1985. Raadpleeg de online versie. 

BIRLEY, Margaret, EICHLER, Heidrun en Arnold MEYERS, Voices for the Silenced: Guidelines for Interpreting Musical Instruments in Museum Collections, Parijs: Comité International des Musées et Collections d'Instruments de Musique (CIMCIM), 1998. Online publicatie. 

Caring for Musical Instruments, Beknopte online publicatie voor de particulier met handige informatie en tips, uitgegeven door het Canadian Conservation Institute. In drie artikels wordt een onderscheid gemaakt tussen snaarinstrumenten (string), blaasinstrumenten (wind) en toetsinstrumenten (keyboard). 

ICOM Code of Professional Ethics, Paris: International Council of Museums, 1987.

Instrument Care and Maintenance, website met basistips over het dagelijkse onderhoud van (moderne) muziekinstrumenten die nog bespeeld worden. Met een onderscheid tussen strijkers, hout- en koperblazers. De gitaar wordt apart behandeld. 

KARP, C., Storage Climates for Musical Instruments. In: Early Music 10 (1982) 4, p. 469-476.

ODELL, J. S., Musical Instruments. Caring for Your Collections, New York: Harry N. Abrams, 1992.

Standards in the museum care of musical instruments (Standards of Collection Care, vol. 5), London: Museums & Galleries Commission, 1995. Raadpleeg de publicatie online. In opdracht van de Museums, Libraries and Archives Council is in 2005 een update verschenen van deze publicatie onder de titel Standards in the Museum Curation of Musical Instruments.

STORCH, Paul S., Caring for Musical Instruments: Part 1. In: Minnesota History Interpreter, 29 (2001) 4, uitg. dr. Minnesota Historical Society, p. 3-6. Ga naar de online versie.

  STORCH, Paul S., Caring for Musical Instruments: Part 2. In: Minnesota History Interpreter, 29 (2001) 5, uitg. dr. Minnesota Historical Society, p. 3-6. Ga naar de online versie.

VerzekerDe Bewaring, Brussel / Antwerpen: Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap / Culturele Biografie Vlaanderen vzw, 2001-… Auteur varieert per hoofdstuk. Losbladige uitgave in verzamelmap inclusief cd-rom.