Iconografie

Afbeeldingen zijn als vorm van muzikaal erfgoed niet eenvoudig te definiëren. De term slaat dan ook op de bonte verzameling van documenten en objecten – dus zowel twee- als driedimensionale voorstellingen – die door middel van een grafische weergave op één of andere manier verwijzen naar muziek of het muziekleven. Ze zijn te vinden als boek- of manuscriptillustraties, als schilderij (op doek of paneel, muur- of plafondschilderingen), prent of gravure, als stukwerk, fresco’s, als beeldhouwwerk of figuratief ornament, als foto, zelfs als wandtapijt, enz.

In eerste instantie kan natuurlijk gedacht worden aan de vele voorstellingen die rechtstreeks refereren aan muziek en het muziekleven: taferelen van musicerende gezelschappen, portretten van componisten, muziekinstrumentenbouwers en hun ateliers of musici, afbeeldingen van muziekinstrumenten, van concert- of theaterzalen, voorstellingen van de context waarin muziek werd uitgevoerd enz. Als dusdanig vormen afbeeldingen vaak een spiegel op het verleden en kunnen we letterlijk kijken naar beelden uit een ver of nabij verleden.

Bij de interpretatie van dergelijke voorstellingen, moet de toeschouwer er steeds rekening mee houden dat afbeeldingen niet altijd even realiteitsgetrouw zijn – vaak was het zelfs niet de bedoeling van de kunstenaar de werkelijkheid weer te geven, ook al wekt hij wel de illusie van een fotografische werkelijkheid. Afbeeldingen kunnen namelijk samengesteld zijn uit afzonderlijke elementen die op zich wel een werkelijkheidswaarde bezitten, maar in hun samengestelde vorm helemaal niet realistisch zijn. Een treffend voorbeeld is een schilderij waarop onder meer muziekinstrumenten zijn afgebeeld: die instrumenten kunnen op zich heel gedetailleerd en natuurgetrouw zijn weergegeven, maar daarom is de context waarin die instrumenten worden afgebeeld dat nog niet. Via wetenschappen als de iconografie en de iconologie moet de toeschouwer vaak eerst een complexe beeldentaal ontcijferen vooraleer de echte betekenis van een kunstwerk ontrafeld kan worden.

Afbeeldingen rond het thema muziek kunnen net zo vaak een louter symbolische, allegorische of zelfs moraliserende betekenis bezitten. Bij deze laatste worden muzikale thema’s aangewend als een metafoor voor deugd en ondeugd, voor wijsheid en dwaasheid. Muzikanten kunnen afgebeeld zijn als narren of personages met een commentaarfunctie op de losbandigheid. Maar bijvoorbeeld ook voorstellingen die alluderen op de marginaliteit en het immorele gedrag van rondtrekkende speellieden en zwervers, of voorstellingen van Vastenavond en zotheid vallen onder deze categorie. Het thema muziek hoeft ook niet altijd in een wereldlijke context voor te komen op afbeeldingen: muziek is eveneens een veelvoorkomend thema in een religieuze (o.a. de dans van Salome of koning David) of mythologische (Apollo, de muzen of Orpheus) context.

Minder voor de hand liggende voorbeelden van ‘afbeeldingen als muzikaal erfgoed’ zijn voorstellingen waarin muziek niet als thema voorkomt of als dusdanig te herkennen is, maar die wel een band hebben met het muziekleven. Dergelijke afbeeldingen kan je vaak – in een veelheid aan verschillende functies en betekenissen – terugvinden in handschriften en drukken. Zo kunnen ze louter bedoeld zijn als illustratie van een liedtekst, waarbij een tekstfragment wordt omgezet in een grafische scène. Een andere mogelijkheid is dat ze muziektheoretische bespiegelingen meer aanschouwelijk maken. Ze kunnen eveneens informatie onthullen over de opdrachtgever van handschriften (status) of gewoon als versiering bedoeld zijn.

Mede doordat ze zo verscheiden zijn, is het vaak moeilijk zoeken naar afbeeldingen. Dat wordt verder ook bemoeilijkt doordat de eigenlijke bronnen meestal niet expliciet vanuit een muzikale invalshoek geregistreerd zijn in catalogi van musea of prentencollecties. Een musicerend personage, ensemble of een muziekinstrument vormt vaak slechts één van de elementen waaruit een werk is samengesteld, waardoor het onderwerp en de titel zelden naar ‘muziek’ verwijzen. Enkel wanneer muziek het hoofdonderwerp is van de voorstelling kan je ze eventueel gemakkelijker terugvinden.

Het internationale project RIdIM, dat staat voor Répertoire International d’Iconographie Musicale, probeert hier echter verandering in te brengen door op grote schaal muziekiconografische bronnen te inventariseren. Tegelijk wil het in de grote verscheidenheid aan bronnen een duidelijkere classificatie aanbrengen en een raamwerk bieden voor de interpretatie van die bronnen. De website van RIdIM zal gebruikt worden als toegangsportaal tot deze schat aan informatie.