Genoteerde muziek

Bladmuziek is de meest voor de hand liggende vorm van roerend muzikaal erfgoed: zonder bladmuziek zou het merendeel van wat nu ‘ons collectieve muzikale geheugen’ uitmaakt, waarschijnlijk niet tot ons gekomen zijn. Muziek is een vluchtig iets: eens uitgevoerd, is het er niet meer, tenzij het opnieuw tot klinken kan worden gebracht. Het noteren van muziek is dan een handig hulpmiddel – eeuwenlang ook het enige – om de klinkende muziek te registreren en toegankelijk te maken voor nieuwe uitvoeringen, zonder het geheugen van de uitvoerder al te veel te belasten. 

De traditie van het noteren van muziek bestaat in West-Europa al sinds de negende eeuw. De meest herkenbare vorm is de partituur of partij in moderne muzieknotatie: de noten zijn er op vijflijnige notenbalken vormgegeven als zwarte en witte bolletjes, met stokjes en vlaggetjes, en van elkaar gescheiden door maatstrepen. Deze muzieknotatie geeft niet enkel de toonhoogte weer (hoe hoog of hoe laag een toon klinkt), maar ook de toonduren (hoe lang of hoe kort een toon klinkt). Bovendien wordt deze grafische voorstelling van muziek gecombineerd met woorden, die elementen als dynamiek (klanksterkte, bijvoorbeeld piano, mezzoforte) of speelwijze (bijvoorbeeld pizzicato, staccato) aangeven.

moderne muzieknotatie

Maar tegelijk omvat ‘genoteerde muziek’ meer dan deze klassieke partituur of partij, die in de zeventiende eeuw haar definitieve, huidige vorm zou aannemen. Het begrip omvat alle soorten documenten die de schriftelijke weergave zijn van klinkende muziek. En omdat muziek in het Westen al sinds de negende eeuw genoteerd wordt, is het niet verwonderlijk dat ook de manier waarop muziek genoteerd werd een grote evolutie doormaakte. Ouder dan het moderne muzieknotatiesysteem zijn o.a. het neumenschrift, de kwadraatnotatie, hoefnagelnotatie en de mensurale muzieknotatie.

 In de twintigste eeuw zouden omwille van diverse redenen nieuwe notatiesystemen de kop opsteken. Voorbeelden zijn de grafische muzieknotaties en het cijferschrift, dat vooral voor educatieve doeleinden werd gebruikt. Wat al deze notatievormen met elkaar gemeen hebben, is dat ze een grafische (en woordelijke) weergave zijn van de klinkende muziek: wat genoteerd is, is wat moet klinken bij uitvoering.

Een speciale vorm van muzieknotatie is de tabulatuur, die niet weergeeft hoe de muziek moet klinken, maar hoe de muziek (letterlijk) gespeeld moet worden. Dit systeem werd voornamelijk gebruikt voor klavierinstrumenten (zoals het orgel) of tokkelinstrumenten (bijvoorbeeld de luit).

cijferschrift

De tabulatuur geeft m.a.w. niet het klinkende resultaat weer, maar ‘acties’, in de vorm van streepjes en letters: welke toets moet worden neergedrukt, welke snaar en waar op de hals die moet worden ingedrukt. Niet alleen qua notatievorm, maar ook qua inhoud zijn diverse vormen van ‘bladmuziek’ te herkennen. Vroeger meer dan nu werden in één boek of bundel verschillende composities opgenomen die onder eenzelfde noemer te brengen zijn. Het liedboek, de liturgische handschriften en de duizenden bundels instrumentale muziek zijn daarvan voorbeelden. Een modern voorbeeld zijn de songbooks.

De belangrijkste reden om genoteerde muziek te conserveren is natuurlijk het voortbestaan en de overlevering van de muziek zelf voor toekomstige generaties. Maar daarnaast kan bladmuziek – in de vorm van de autograaf, het oorspronkelijke manuscript van een compositie in het handschrift van de componist – ons veel leren over de ontstaansgeschiedenis van een werk of de werkwijze van de componist. Ook schetsen van composities zijn in deze een niet te verwaarlozen bron van kennis. De autografen kunnen ons meer leren over wat de componist eigenlijk bedoelde. Dit wordt des te belangrijker wanneer men beseft dat afschriften of drukken van dergelijke handschriften vaak fouten bevatten: noten die zijn geschrapt of toegevoegd volgens de inzichten van de kopiist of uitgever, enz.

Maar ook van bladmuziek waarvan meer dan één exemplaar bestaat, kan het interessant zijn deze te bewaren. Van pakweg de symfonieën van Beethoven of de orkestsuites van Bach zijn veel gedrukte exemplaren in omloop, waardoor deze uitgaven op het eerste gezicht minder interessant of relevant lijken voor conservering. Maar dat deze partituren zich bijvoorbeeld bevinden in het archief van een negentiende-eeuwse muziekvereniging, leert ons meer over deze vereniging zelf en het repertoire dat centraal stond in haar uitvoeringen. Misschien vormt de aanwezigheid van deze partituren zelfs een bron van kennis over het muziekleven in de stad of regio. Bovendien zijn partituren en andere vormen van genoteerde muziek vaak echte ‘werkdocumenten’, waarop veelvuldig aantekeningen worden gemaakt door de uitvoerders. Op die manier leren deze documenten ons ook iets over hoe muziek in het verleden werd gepercipieerd en uitgevoerd.