Mechanische instrumenten

Mechanische instrumenten zijn een speciaal type van muziekinstrumenten omdat zij in staat zijn (quasi-) onafhankelijk muziek te produceren. Ze bestaan met zekerheid al sinds de dertiende eeuw. Doorheen de eeuwen ontstonden diverse soorten mechanische muziekinstrumenten, in even verschillende groottes en vormen. Draaiorgels, bellenspeelklokken, speeldozen, dansorgels, pianola’s, reproductiepiano’s en de speeltrommel, het automatisch speelwerk van de beiaard: het zijn slechts enkele voorbeelden die de verscheidenheid illustreren. Het produceren van muziek gebeurt soms nog met de (beperkte) hulp van een ‘muzikant’, zoals bij het ‘klassieke’ draaiorgel, andere instrumenten spelen volledig automatisch.

beiaardtrommel

Bij alle mechanische instrumenten is de muziek die zij afspelen voorgeprogrammeerd. Dit kan op twee manieren: als ‘hardware’ of ‘software’. De muziek kan namelijk enerzijds vastgelegd zijn op (een onderdeel van) het instrument, als een soort van hardware. Meestal gaat het dan om een cilinder waarop pinnen (stiften genoemd) zijn aangebracht. De plaats van de pinnen op de cilinder bepaalt de toonhoogte van de melodie die klinkt. Voorbeelden van mechanische instrumenten die werken volgens dit principe zijn de beiaardtrommel, bellenspeelklokken en cilinderspeeldozen. Anderzijds kan de muziek ook vastgelegd zijn ‘buiten’ het instrument, in de vorm van een metalen schijf of ponsbanden (papieren of kartonnen rollen of boekjes): beide werden geperforeerd en konden in het instrument ingelegd worden. Opnieuw bepaalt de plaatsing van de gaten op het papier of de metalen schijf welke toonhoogte klinkt. De pianola en twintigste-eeuwse dansorgels, allicht het bekendste type van mechanische muziekinstrumenten, zijn voorbeelden van mechanische instrumenten die volgens dit principe werken.

De meeste instrumenten van het eerste type hebben als nadeel dat ze slechts eenmalig van een melodie kunnen voorzien worden, namelijk bij de productie van het instrument. Soms gaat het om meerdere melodieën, bijvoorbeeld bij klokken die om het kwartier een andere melodie afspelen. De gebruiker kan de melodie niet wijzigen al naargelang zijn eigen smaak of humeur. Dé uitzondering hierop vormt de beiaardtrommel, die door de beiaardier op gezette tijden kan worden verstoken. Omdat de muziek bij het tweede type mechanische instrumenten buiten de eigenlijke instrumenten ligt, geldt uiteraard dat de afgespeelde muziek voortdurend kan worden gewijzigd en aangepast aan het moment.

staande klok van Allin Walker (voor- en achterzijde)
(Museum van Speelklok tot Pierement)

Het bezit van mechanische instrumenten was aanvankelijk voorbehouden aan vorstenhuizen en rijke adel, al zouden de instrumenten doorheen de eeuwen geleidelijk aan ook hun weg vinden naar de burgerij. Het repertoire dat deze instrumenten uitvoerden, hing nauw samen met hun functie en publieksbereik. Heel vaak ging het om arrangementen van populaire volks- en speelmansliedjes, of om gearrangeerde beiaardmuziek. Alleszins documenteren ze de muziek en uitvoeringspraktijk van een specifiek moment in de geschiedenis. Naarmate de instrumenten meer hun weg vonden naar de grote danszalen, zou de populaire (lichte) muziek een grotere rol spelen. Vooral dankzij de dansorgels, die opgesteld werden in grote danszalen, bereikten de mechanische instrumenten ook de gewone man en ontstond een heuse ‘volkscultuur’. Bovendien gaat het om een typisch Vlaamse traditie – opgebouwd door de firma’s Mortier, Decap, Hooghuys en Bursens – die over de hele wereld zou uitwaaieren. Door de komst van de grammofoonplaat, die muziek voor een groot publiek toegankelijk en betaalbaar maakte, slonk de populariteit van de mechanische instrumenten.

Dansorgel Mortier 1905-1911
(Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis)