Topstukken muzikaal erfgoed

Vlaamse muzikale topstukken in kaart gebracht

Resonant overhandigde op 30 april 2004 jl. een proeflijst ‘Muzikale Topstukken’ aan de Afdeling Beeldende Kunst en Musea van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
Deze studieopdracht in het kader van het Topstukkendecreet bevat een oplijsting van muzikale topstukken die geselecteerd werden volgens de criteria zeldzaam én onmisbaar. Stukken die op de definitieve topstukkenlijst voorkomen mogen zonder voorafgaande toestemming Vlaanderen niet meer verlaten. Daarnaast regelt het decreet ook de subsidiëring van conserverings- en restauratiewerken aan de beschermde muzikale topstukken.

Muzikaal erfgoed in Vlaanderen

Reeds vele decennia pleiten musici en musicologen voor een beter beheer en een meer adequate ontsluiting van het rijke en omvangrijke Vlaamse muziekverleden. Ondertussen moesten zij echter met lede ogen aanzien hoe muzikale topstukken naar het buitenland verdwijnen of belangrijke muziekhandschriften zelfs geheel spoorloos zijn.
Het is de morele plicht van Vlaanderen om dit omvangrijk en bedreigd muzikaal erfgoed in kaart te brengen, te conserveren, te bestuderen en te ontsluiten voor een breed publiek.
Resonant vzw, Centrum voor Vlaams Muzikaal Erfgoed, kan sinds 2003 rekenen op een decretale erkenning en een financiële ondersteuning vanwege de Vlaamse overheid. Daardoor werd het mogelijk een beleid uit te tekenen betreffende Vlaams muzikaal erfgoed in overleg met diverse Vlaamse en internationale actoren.
De recent ontwikkelde databank van Resonant – Muziekbank Vlaanderen - is een onmisbaar instrument voor het lokaliseren van het Vlaams muzikaal erfgoed, het in kaart brengen van de problematiek daarrond en voor het ontwikkelen van een lange termijnstrategie. Dankzij Muziekbank Vlaanderen en bijkomend verdere systematische inventarisatie zal ook de proeflijst van muzikale topstukken steeds verder kunnen worden geactualiseerd en verfijnd.

Het opstellen van de proeflijst

Bevraging

Wat de oplijsting van muzikaal materiaal betreft, heeft Resonant vanuit de verschillende thematische disciplines in het veld een bevraging en enquête uitgevoerd. Eind februari werden 82 instellingen gecontacteerd die binnen de voorziene tijd 98 diverse topstukken hebben aangemeld (handschriften, drukken, traktaten, muziekinstrumenten, collecties, archivalische informatie, geluidsdragers en iconografie).

Uit de bevraging is duidelijk gebleken dat tal van bewaarinstellingen (zoals algemene archieven of bibliotheken) niet beschikken over gespecialiseerd musicologisch personeel om het muzikale gedeelte van hun erfgoed adequaat te beschrijven.
Desondanks bracht de bevraging voor de muzikale topstukkenlijst in de meeste gevallen een zeer positieve dynamiek teweeg.

Afbakening

De ambitie om op korte termijn een volledige lijst samen te stellen die het ganse muzikale spectrum omvatte, was niet realistisch. Als basis voor het opstellen van deze lijst kon Resonant enkel beschikken over gebrekkige of zelfs onbestaande inventarissen en naslagwerken. Daarbij was het betreffende materiaal zeer uitgebreid en nog lang niet in kaart gebracht, laat staan geordend of geïnventariseerd.
Daarom heeft Resonant vzw, in overleg met de administratie Beeldende Kunst en Musea en naar analogie met de afbakening binnen het domein van de schilderkunst, de beslissing genomen om haar aandacht in eerste instantie te richten op de periode 1100-1600.
Bovendien stelde Resonant vzw nu reeds een tweede niet-exhaustieve lijst op, teneinde het uitgebreide muzikale erfgoed uit de periode 1600-2004 vanaf het begin mee in de problematiek van de topstukken te betrekken. Deze tweede lijst met topstukken is gelijkwaardig aan de eerste, maar omwille van het vaak ontbreken van repertoria minder volledig.

Wat de regio Brussel betreft werden, in overleg met de administratie Beeldende Kunst en Musea, een aantal topstukken meegenomen uit de bibliotheek van het Brusselse conservatorium en enkele handschriften die betrekking hebben op de Vlaamse muziekgeschiedenis maar die zich in andere Brusselse instellingen bevinden (de bibliotheek van de Bollandisten, de stadsbibliotheek en de bibliotheek van De Munt).

Het (muzikaal) bewustzijn van Vlaanderen

Naar een integraal erfgoedbeleid

De studieopdracht rond de proeflijst Muzikale Topstukken heeft er voor gezorgd dat de problematiek van het muzikaal erfgoed op een positieve manier in de belangstelling is komen te staan.
Tesamen met de kernopdracht van Resonant vzw – het lokaliseren, conserveren, inventariseren en ontsluiten van bedreigd Vlaams muzikaal erfgoed – is het Topstukkendecreet bedoeld als een dynamisch werkinstrument voor het in kaart brengen van dit erfgoed.

Daarbij is het erg belangrijk dat de nieuwe Vlaamse regering zich niet alleen garant stelt voor de noodzakelijke continuïteit van de reeds bestaande initiatieven, maar tevens een strategisch basisplan ontwikkelt voor een integraal erfgoedbeleid om hierdoor niet alleen het muzikaal - maar ook het breed cultureel - geheugen van Vlaanderen een grotere dynamiek te geven. Een ‘cross-over’ tussen de sectoren ‘archieven’, ‘museale objecten’ en ‘monumenten en landschappen’ zou wel eens tot een verrassende interdisciplinaire creativiteit kunnen leiden.